De Monsanto methode

Colofon

Samenstelling & regie: Ton van der Ham
Research: Annette Schätzle
Eindredactie: Manon Blaas

Gasten


 

 

M. Buckingham

Woordvoerder Monsanto
 
 
 

M. Haring

Hoogleraar plantenbiologie

 
 
 

S. Hoekstra

Europees octrooibureau
 
 
 

M. Kester

Directeur Syngenta
 
 
 

L. Timmerman

Directeur Pop Vriend

 
 
 

P. van der Toorn

Hoofd veredeling Syngenta
 
 
 

B. Vosselman

Directeur De Bolster
 

 

Transcriptie

TIJDCODE

WIE/WAT

TEKST

00.05

 

Leader

 

Voiceover

Zaad is het begin van alle leven. Zonder zaad geen gewas, geen groenten, geen voedsel. Zaad is kostbaar. De handel daarin lucratief. Een kilo tomatenzaad heeft meer waarde dan een kilo goud. Multinationals die handelen in zaad zijn omstreden. Het Amerikaanse Monsanto produceert landbouwgif maar is tegelijk het grootste zaadbedrijf dat er bestaat. Met nieuwe methodes proberen deze bedrijven nog meer macht te krijgen over ons voedsel. Dit doen ze door natuurlijke eigenschappen van groentes te patenteren. En zo heeft Syngenta de zeggenschap over deze paprika gekregen en is deze broccoli nu van Monsanto.

 

Man

Zij willen de baas worden en het liefst nog zoveel mogelijk andere bedrijven opkopen.

 

Voiceover

Politici en wetenschappers vinden het gevaarlijk dat dit soort multinationals eigenaar worden van onze groentegewassen.

 

Man

Ons eigen voedsel, het voedsel van de samenleving, hebben wij in handen gegeven van bedrijven. En daarmee zijn we volledig afhankelijk geworden van die bedrijven.

 

Voiceover.

Deze agrochemische concerns presenteren zichzelf als integere ondernemingen die een belangrijke bijdrage leveren aan de voedselzekerheid. Maar waarom willen ze dan de zeggenschap over ons eten?

 

Man

We kwamen als eersten met zo’n broccoli. Het is wettelijk toegestaan.

 

Voiceover

Zembla onderzoekt de keiharde strijd om onze groenten.

01.56

[Caption]

De Monsanto methode

 

Voiceover

De spinazie en boontjes die wij eten groeien niet zomaar in de natuur. Die zijn het product van eindeloos kruisen en selecteren, oftewel veredelen.

 

[caption]

Andijk, Noord-Holland

 

Voiceover

Nederlandse kwekers zijn al decennia langde beste groente veredelaars ter wereld. 35 procent van het groente zaad komt uit ons land. Lara Timmerman is directeur van zaadbedrijf pop vriend.

 

[caption]

Timmerman

L. Timmerman, directeur pop vriend

Mijn opa is het begonnen in 1956. In het begin met de handel van bonenzaden maar heel snel daarna de veredeling daarvan.

 

Int.

Wat is dat eigenlijk, veredelen?

 

Timmerman

Ja veredelen is eigenlijk niks meer dan het verbeteren van bestaande plantenrassen.  

 

Voiceover

Mevrouw Timmerman wil ons laten zien hoe veredelaars steeds betere rassen proberen te maken. Dan gaat het zeker niet alleen om smaak of kleur vertelt ze, maar vooral ook om een plant weerbaar te maken tegen ziektes. Kwekers noemen dat ziekte resistentie.

 

Timmerman

Deze bonen zijn hele mooie kleine fijne boontjes.

 

Int.

Dit is zoals je ze eigenlijk wel wilt hebben.

 

Timmerman

Zoals je ze als haricots verts zou willen hebben. Maar we willen een ras wat geschikt is voor teelt in oostelijk Afrika. Daar heb je een roestresistentie nodig. In deze plant zit een resistentie tegen roest.

 

Int.

Dus deze wordt niet ziek.

 

Timmerman

Deze wordt niet ziek. Maar zoals je ziet, he, ’t is een grote plant, hij valt bijna om en hij heeft hele dikke peulen.

 

Int.

Niet lekker.

 

Timmerman

Niet wat we willen. Deze plant hiernaast heeft mooie fijne haricots verts peultjes, maar heeft niet die roestresistentie dus in Afrika wordt deze ziek.

03.36

Int.

Dus de resistentie van die  bonensoort die moet nu in, in een andere boon ingekruist worden.

 

Timmerman

Ja. Dus dat doen we hier. In de peultjes zitten nieuwe zaadjes. En die zaadjes die gebruiken we uiteindelijk weer om op het veld uit te zaaien.

 

Int.

Maar je bent er nog niet, als je deze kruist heb je dan niet al gelijk een goed nieuw plantje?

 

Timmerman

Nee dan ben je er nog niet, dan hebben we er honderden die we uitzaaien en daaruit selecteren we dan, hopen we er een te vinden die zowel die resistentie heeft als alle andere eigenschappen die we willen hebben.

 

Voiceover

Het kan wel tien jaar duren voordat uiteindelijk een succesvol nieuw ras op de markt gebracht kan worden.

 

Int.

Als we zouden stoppen met veredelen, hebben we dan een probleem?

 

Timmerman

Ja dan hebben we een probleem, sowieso op het gebied van ziekte resistentie. Want ziektes ontwikkelen zich continu en als een gewas ziek wordt dan heb je geen opbrengst en dan hebben we ook geen voedsel.

 

Int.

Ok. Dus zonder veredelen geen voedsel.

 

Timmerman

Nee, de veredeling is de basis van onze voedselketen. He, wij staan helemaal aan het begin van de voedingsketen.

 

Voiceover

Veredeling is geen overbodige luxe. Het is cruciaal voor de voedselzekerheid. Maar waar halen kwekers hun zaad vandaan?

 

Timmerman

Een deel van die plantenrassen heb je zelf, he dat zit in je eigen genetische pool. En je kunt ook gebruik maken van de rassen van de concurrent.

 

Int.

U gaat gewoon met de planten van de concurrent weer veredelen.

 

Timmerman

Ja, wij kunnen binnen de branche met het gebruik, gebruikmaken van elkaars rassen.

 

Int.

Mag dat zomaar?

 

Timmerman

Ja, dat mag. Je mag ze natuurlijk niet klakkeloos kopiëren, het zaad nemen en dat reproduceren. Maar je mag het wel gebruiken om daar een nieuw ras van te maken.

 

Voiceover

Concurrenten mogen elkaars rassen niet namaken maar wel elkaars zaad gebruiken om zelf nieuwe, weer betere rassen te maken.  Dit is verankerd in het zogeheten kwekers recht. En zo profiteren de veredelaars van elkaars vondsten.

05.24

[caption]

Epe, Gelderland

 

Voiceover

Dit kwekersrecht is volgens veredelaar Bart Vosselman één van de belangrijkste verklaringen waarom ons land zo toonaangevend is in de land- en tuinbouw. Zelf heeft hij net een nieuwe pompoensoort ontwikkeld. Een oplossing voor een hardnekkig pompoenprobleem.  

 

Vosselman

Nou hier ziet een ziekte, een schimmelziekte op. Fusarium wordt die genoemd. Dat is een hele belangrijke ziekte waardoor een heleboel pompoenen al heel snel verrotten.

 

[caption]

Vosselman

B. Vosselman, directeur De Bolster

Daar zijn we nu inmiddels al twaalf jaar mee bezig. We hebben gezocht naar de resistentie tegen deze Fusarium. Dat hebben we uiteindelijk dus ook gevonden en die resistentie is dus nu allemaal ingebouwd.

 

Int.

Al deze pompoenen die zijn niet meer vatbaar voor die ziekte.

 

Vosselman

Nee.

 

Int.

Hoe komt u daaraan?

 

Vosselman

Via via hebben we wat pompoenen uit Zuid Afrika gekregen. En daar zat die resistentie in.

 

Voiceover

Meneer Vosselman staat op het punt kwekersrecht aan te vragen voor deze nieuwe pompoen.  Zo kan hij zijn investering terugverdienen. Niemand anders mag dit specifieke ras dus namaken. Maar concurrenten mogen wel met het zaad verder veredelen.

 

Int.

Dus je mag continu van elkaars zaad gebruikmaken.

 

Vosselman

Nou, dat is natuurlijk een prachtig systeem. Want dat noem je dan zeg maar tegenwoordig innovatie. Maar daarmee breng je elkaar, kom je uiteindelijk met veel betere pompoenen op de markt dan zoals dat 20 jaar geleden was. Heel belangrijk is dat.

 

Voiceover

Nederlandse familiebedrijven groeien vanaf de jaren ’50 spectaculair. Geen land zo goed in groente zaad als Nederland. Wij zijn de kraamkamer van veel nieuwe groenterassen. Er is goed geld te verdienen en dat valt ook buitenlandse multinationals op.

 

[caption]

Enkhuizen, Noord-Holland

 

Voiceover

In 1980 wordt Sluis en Groot, één van de oudste zaadbedrijven van ons land, opgekocht door het Zwitserse Sandoz, dat later weer is opgegaan in Syngenta. We hebben een ontmoeting met een van de directeuren van deze Zwitserse multinational, Michel Kester.

07.22

Int.

Want Syngenta is het derde zaadbedrijf ter wereld.

 

Kester

Ja dat klopt.

 

Int.

Maar je hebt een omzet van?

 

Kester

Ongeveer 10 miljard euro.

 

Int.

Oké.

 

Voiceover

Syngenta verdient zijn geld vooral met bestrijdingsmiddelen. Daarnaast produceren ze onder meer genetisch gemodificeerde maïs en soja. Gewassen die in Europa nog verboden zijn. Maar ook de markt voor klassiek veredelde groenten blijkt uiterst lucratief.

 

Kester

Hoogtechnologische materrassen zoals we die in Nederland gebruiken die kunnen inderdaad duurder zijn dan goud.

 

[caption]

Kester

M. Kester, directeur Syngenta

Maar je moet wel….

 

Int.

Duurder dan een kilo goud.

 

Kester

Duurder dan een kilo goud. Maar daar zitten ongelofelijk veel zaadjes in. En met 1 zaadje kun je 50 kilo tomaten produceren.

 

Voiceover

Ook Monsanto slaat toe. De Amerikaanse multinational neemt verschillende Nederlandse bedrijven over. De grootste klappen maakt het concern in 2008. Dan koopt Monsanto familiebedrijf De Ruiter Seeds op, voor een onwaarschijnlijk groot bedrag. En zo wordt de wereldwijde marktleider in genetische modificatie ook de grootste in traditionele groentes.

 

Int.

Wat vonden de kwekers daarvan?

 

Vosselman

Ja, dat is ,ook de telers, iedereen die vond het, ja drama eigenlijk.

 

Int.

Schrokken jullie daarvan?

 

Vosselman

Ja tuurlijk.

 

Int.

Waarom?

 

Vosselman

Ja, dat is hier gewoon de macht, letterlijk de macht van die grote multinationals.

 

Voiceover

Monsanto is een van de meest controversiële bedrijven ter wereld. He tis producent van het op zeer grote schaal toegepast landbouwgif Roundup.

 

[caption]

Commercial Monsanto

 

Voiceover

Dit product is de oplossing voor betere oogsten, zegt Monsanto in haar commercials. Helemaal als de boer ook het zaad koopt van Monsanto. Want dat is genetisch gemodificeerd. Het DNA van de plant hebben ze zo veranderd dat ie resistent is van Roundup. Het onkruid gaat dood, maar de maïs en soja zelf niet.

09.14

Vosselman

Dus ze bouwen die resistentie in de gewassen in, ze produceren de stof Roundup. Dus het is dubbel kassa.

 

Voiceover

Het is volgens professor Haring, expert op het gebied van plantenveredeling, inderdaad een bijzonder winstgevende methode. Vooral omdat Monsanto zowel het gif als het gewas heeft gepatenteerd.

 

[caption]

Haring

M. Haring, hoogleraar plantenbiologie

Die hebben ontdekt dat als je dat combineert, het gif en het gewas, dan kun je dubbel zo machtig worden en het monopolie krijgen op beide producten. En daarmee dubbel verdienen. Dus het is echt heel intelligent gedaan, heel slim.

 

Voiceover

Maar dat slimme bedrijf roept grote weerstand op. En niet alleen voorde poorten van de nieuwe vestiging in Nederland. Wereldwijd demonstreren honderdduizenden mensen tegen de manier waarop Monsanto de voedselketen probeert te domineren.

 

Nieuwslezer

‘In tientallen steden was er protest tegen de grote Amerikaanse multinational Monsanto.’

 

Haring

De eerste angst was van oh jee, nu gaan we genetisch gemodificeerde groenten krijgen. De tweede was van oh jee, wat gaat er gebeuren met de veredeling in Nederland want we krijgen nu in plaats van die zeer productieve en zeer conculega-sterke kring krijgen wij een globalist binnen. Met Syngenta, jaren daarvoor was dat ook al van nou daar moeten we erg aan wennen. Maar je krijgt er dus nu nog eentje binnen. Dus, dat was de grote vraag van wat gaat dat voor ons betekenen.

 

Voiceover

En dat wordt vrij snel duidelijk. Want Monsanto gaat de methode toepassen die hen tot marktleider heeft gemaakt bij gentechvoedsel. Patenten aanvragen. Patenten of octrooien zijn er om uitvindingen te beschermen. Ze bestaan al heel lang. Het geeft de patenthouder het monopolierecht op zijn vondst voor een periode van meestal 20 jaar. Maar is een patent op een auto onderdeel, medicijn of mobiele telefoon hetzelfde als een patent op een tomaat of paprika? Voor Monsanto en Syngenta is het business as usual.

11.18

Haring

Hun gedachte komt ook uit de geneesmiddelen- en uit de bestrijdingsmiddelenindustrie. Daar is een patent het leven of dood. Want als jij een nieuwe chemische verbinding op de markt brengt en je kunt daar alle vliegen mee doodmaken, dan ben je in business. Maar die chemische verbinding is te patenteren omdat jij die bedacht hebt. Nou die gedachte zit er ook bij die grote bedrijven, die is overgeheveld van de chemie, van de farma, naar zaad. Ja dat is dood in de pot letterlijk. Dat is wat je niet wilt.

 

Voiceover

Wil Monsanto het monopolie op onze groenten? We vragen om een interview. Kleine kans, want het bedrijf praat eigenlijk nooit met journalisten. En ook wij vangen bot.

 

[caption]

Bergschenhoek, Zuid-Holland

 

Voiceover

We gaan langs bij een vestiging in Bergschenhoek, het hoofdkantoor van Monsanto’s groentedivisie.

 

Int.

Goeiemorgen. Tom van der Ham, Zembla. Goeiedag. U bent van de afdeling communicatie?

 

Medewerker

Ja, ja.

 

Voiceover

De Nederlandse medewerkers blijken niet met ons te mogen praten. Ze hebben instructies van hogerhand.

 

Int.

Waarom wilt u geen interview geven?

 

[caption]

Stem

Stem: woordvoerder Monsanto

We hebben advies ingewonnen bij een communicatiebureau waarmee we werken. En zij raadden het ons af. En de toon van uw e-mail, over eigendom van voedsel. U voert dit gesprek nu vast ook met een mobiele telefoon vol patenten. Toch ziet u dat als uw mobiele telefoon.

 

Voiceover

De complete groentesector spreekt zich al in 2009 uit tegen patenten. Op Monsanto, Syngenta en Bayer na.

 

[caption]

Almeria, Spanje

 

Voiceover

We zijn onderweg naar de Spaanse vestiging van Syngenta. Hier test het concern een nieuwe paprika. Een omstreden paprika, omdat Syngenta een patent heeft gekregen op de eigenschappen van deze plant. 

 

[caption]

vdToorn

P. van der Toorn, hoofd veredeling Syngenta

Nou we zijn hier in Elegido, in het zuiden van Spanje, de provincie Almeria. Dat is eigenlijk waar de productie plaatsvindt van alle groenten die we in West Europa in de winter eten. En hier is een kas die ik jullie graag wil laten zien met een aantal nieuwe rassen van paprika.

 

Int.

Ook die paprika die nu zo in het nieuws is?

 

vdToorn

Ja zeker. We zijn jarenlang op zoek geweest en hebben onderzoek gedaan om een resistente, een witte vlieg resistente paprika te vinden. En te ontwikkelen. En we zijn nu zo ver dat dat eigenlijk klaar is en dat we met demonstratieproeven kunnen laten zien hoe goed dat werkt.

 

Voiceover

Een super paprika. Want witte vlieg is een vervelende ziekte, legt hoofdveredelaar Peter van der Toorn uit.

 

vdToorn

Hier ziet u een paprikaplant die vatbaar is voor witte vlieg, en je ziet ho ongelofelijk smerig dat is. Die bladeren zijn helemaal zwart, dat is eigenlijk een gevolg van de infectie met witte vlieg en wat daar verder bij komt. En je ziet ook die vruchten hier die zijn totaal onverkoopbaar geworden.

 

Int.

Dit kan je gewoon niet gebruiken, oh ik pak….

 

vdToorn

Ja dat geeft niet. Hier zie je hoe slecht het eigenlijk is dat hele product. En eh…

 

Int.

Hij is echt aangetast.

 

vdToorn

Ja hij is echt aangetast en oneetbaar geworden.

 

Int.

En wat heeft u dan nu ontwikkeld?

 

vdToorn

Nou dan lopen we even een paar meter verder. En dan zie je hier direct naast de vatbare planten dezelfde paprikaplanten, in feite hetzelfde ras, maar met een ingebouwde afweer tegen witte vlieg. En je ziet het enorme verschil, de vruchten die hier aan hangen zijn schoon, ik kan er even afhalen voor je, dan zie je eigenlijk dat het een mooie schone rode vrucht is.

 

Int.

Dit is dezelfde paprika.

 

vdToorn

Dit is dezelfde paprika, maar dan resistent.

14.59

Voiceover

Deze nieuwe paprika, die ongevoelig is voor die nare plantenziekte, kan Syngenta die nu claimen?

 

vdToorn

Goed  van smaak, lekker zoet.

 

Int.

Lekker zoet ja.

 

Voiceover

De multinational zelf vindt van wel.

 

Int.

Bent u nou de enige die dat voor mekaar heeft gekregen?

 

vdToorn

Nou, wij zijn zeker de eerste die het voor elkaar heeft gekregen. Eh, we hebben natuurlijk een patentaanvraag gedaan, om die technologie te beschermen en om onze grote investeringen te kunnen terugverdienen.  

 

Voiceover

Er ontstaat grote ophef. En niet alleen in Nederland. 34 organisaties uit 27 landen maken bezwaar tegen dit patent. Syngenta directeur Kester vindt dit onterecht.

 

Int.

Snapt u dat mensen een patent op een telefoon niet bedreigend vinden en een patent op een groente wel bedreigend vinden?

 

[caption]

Kester

M. Kester, directeur Syngenta

Ik snap het wel maar het is hetzelfde ding.

 

Int.

Het is hetzelfde ding.

 

Kester

Het is hetzelfde principe. Ja.

 

Voiceover

Patenten zijn volgens Kester nodig om de dure investeringen terug te verdienen. Want de veredeling van groente is de laatste jaren sterk veranderd. Veredelaars werken niet alleen in de kassen of op het land, het vinden van de juiste planteneigenschappen gaat door allerlei nieuwe technieken een stuk sneller maar is daarmee ook vele malen duurder geworden aldus Kester.

 

Kester

Dan gaat het om grote investeringen die ook echt een dorbraak mogelijk maken die je in de traditionele veredeling niet zo maar kan bereiken.

 

Int.

En die doorbraken die wilt u beschermen.

 

Kester

Ja dat, uiteraard. Want op het moment dat onderzoek niet beschermd kan worden en de resultaten voor iedereen zonder betaling beschikbaar zouden komen, dat is geen verdienmodel. Dan kan geen enkel bedrijf daar natuurlijk in investeren.

 

Voiceover

Syngenta heeft de witte vlieg resistentie ingekruist in een cultuurpaprika. Maar is dit een uitvinding? Hebben zij deze planteneigenschap dan zelf gemaakt? Nee, erkent veredelaar Van der Toorn.

 

[Caption]

vdToorn

P. van der Toorn, hoofd veredeling Syngenta

De bron die wij gebruikt hebben komt uit de collectie van het Wagenings instituut voor genetische bronnen.  

 

Int.

Die hadden een plantje waar die resistentie in zat?

 

vdToorn

Ja dus die hebben een collectie waar bedrijven zoals Syngenta gebruik van maken en waar jij en ik als particulier ook gebruik van zouden kunnen maken als we geïnteresseerd zijn. He, dat is van ons allemaal.

 

Voiceover

Maar wacht even. Syngenta heeft dus zaad gekregen van een Wagenings instituut. Gratis. En in dat zaad dat gewoon inde natuur voorkomt, zit de eigenschap die maakt dat paprika’s niet ziek worden van de witte vlieg. Een eigenschap die Syngenta vervolgens heeft ingekruist en gepatenteerd.

 

Int.

Die wilde paprika die groeit gewoon in de natuur.

 

Kester

Ja

 

Int.

Dus die is eigenlijk van ons allemaal zou je kunnen zeggen.

 

[caption]

Kester

M. Kester, directeur Syngenta

Klopt.

 

Int.

En daar zit een eigenschap in, in een van die wilde paprika’s zit een eigenschap en die maakt dat dat plantje niet ziek wordt.

 

Kester

Klopt.

 

Int.

Dus dat heeft u niet uitgevonden.

 

Kester

Nee.

 

Int.

Maar waarom heeft u dan wel een patent op die resistentie?

 

Kester

Omdat zo lang die eigenschap in een, in een wilde plant zit, heeft niemand er wat aan. Daar kan, daar kan een paprikateler helemaal niets mee. En er moest eigenlijk 15 jaar onderzoek gedaan worden om een manier te vinden om die aanwezig e resistentie bruikbaar te maken en in te bouwen in elite materiaal.

 

Int.

Zij zeggen wij hebben iets gevonden, wij kunnen nu een paprika maken die niet meer ziek kan worden door die witte vlieg.

 

Vosselman

Ja

 

Int.

Dat is hun vinding.

18.20

[caption]

Vosselman

B. Vosselman, directeur De Bolster

Ja. Nou dezelfde vinding hebben wij gedaan bij die pompoenen. He. Een resistentie tegen die schimmel. He. Daar hebben wij dus ook ontzettend veel geld en energie in gestopt. Dat is niet anders dan wat Syngenta gedaan heeft.

 

Voiceover

Maar meneer Vosselman vraagt geen patent aan. Hij vindt dat ongewenst. Omdat in tegenstelling tot het kwekersrecht je met een patent een monopolie positie kunt afdwingen. En dat is een fundamentele verschil.  Bij een patent mogen concurrenten het zaad niet vrij gebruiken om nieuwe rassen te maken. En zo komt een planteneigenschap die in de natuur voorkomt, in handen van 1 bedrijf.

 

Vosselman

Ik zou, op deze eigenschap zou ik een octrooi kunnen aanvragen. Dat is, al deze proefrassen en praktisch al het materiaal wat hier staat, daar zit ook die resistentie in gebouwd. Daar ben ik de enige eigenaar van. niemand mag dat meer gebruiken, omdat die resistentie erin zit. Dat is mijn eigendom.

 

Int.

En dat is wat Vosselman juist niet wil. Maar Syngenta dus wel. Zeggenschap krijgen over een gewas.

 

[caption]

Haring

M. Haring, hoogleraar plantenbiologie

Nou als zo’n groot bedrijf die macht op die manier gaat uitoefenen betekent het dat langzamerhand de kleinere veredelingsbedrijven zich uit bepaalde niches moeten terugtrekken en dat de monopolie positie automatisch bij die grotere bedrijven gaat terechtkomen. Dus, ja dat wil je niet.   Wat dat betreft zijn dit ontzettend gevaarlijke patenten.

 

Voiceover

Gevaarlijke patenten zegt professor Haring. Omdat multinationals hiermee de voedselproductie kunnen gaan domineren. Ook onze overheid maakt zich zorgen. Staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken laat ons weten:

 

[caption]

Stem

Reactie S. Dijksma, Staatssecretaris EZ

“Ik vind het zorgelijk dat de wereldvoedselvoorziening dreigt te worden geconcentreerd bij een paar multinationals.  Ik vrees dat dit ten koste gaat van de keuzevrijheid van kwekers, telers en consumenten. Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de voedselzekerheid.”

 

Haring

Als consument betekent het eigenlijk dat je gene keuze meer hebt en de prijs moet betalen die de globalist aan jou vraagt. Ten tweede dat als er iets misgaat met een oogst, dat het met alle oogsten misgaat omdat er maar1 soort is.

 

Int.

Maar ze hebben toch allerlei verschillende, ze hebben toch heel veel verschillende tomatenrassen?

 

Haring

Ja maar zij gaan steeds minder op de markt brengen, omdat er geen concurrentie meer is en zij kunnen bepalen wat winstgevend is voor hun. Dus als er 1 tomaat wereldwijd het ongeveer het beste doet, dan gaan ze die wereldwijd verkopen want dan hebben ze de grootste marge.

20.47

Voiceover

Gaan we die kant op? In een document van de zaadindustrie lezen we dat de sector zelf verwacht, dat de verkoop van gepatenteerde groenten zal vervijfvoudigen. Het Europees Parlement heeft zich uitgesproken tegen patenten op veredelde planten. Toch worden ze verleend. En wel door dit instituut. Het Europees Octrooibureau. Zij beoordelen elk jaar honderdduizenden patentaanvragen voor de meest uiteenlopende uitvindingen.

 

Int.

Snapt u dat dit een beladen dossier is?

 

[caption]

Hoekstra

S. Hoekstra, Europees Octrooibureau

Jazeker, het is, je merkt ook gewoon in de maatschappij dat er over gepraat wordt. Het heeft te maken met grote competitie tussen al die grote bedrijven. En het betreft ons voedsel. En in die zin hebben wij donders goed in de gaten wat een beladen onderwerp dit is. Maar aan de andere kant, het blijven volgens onze wet uitvindingen die wij moeten behandelen we zoals elke uitvinding behandelen.

 

Int.

Dus u zegt het is een beladen dossier, mensen maken zich zorgen en toch moeten wij deze patenten verlenen.

 

Hoekstra

Ja, want de wet schrijft ons voor dat we dat niet kunnen weigeren.

 

Voiceover

De wet is de wet, aldus het patentbureau. Maar die wet zit best vreemd in elkaar. Want in de Europese octrooiwet staat dat plantenrassen en biologische werkwijzen zoals veredeling eigenlijk helemaal niet gepatenteerd mogen worden.

 

Int.

Wat ik niet zo goed begrijp, is dat klassieke veredeling zelf, die methode, die mag je niet patenteren.

 

Hoekstra

Nee. Dat staat in de wet, er staat heel duidelijk essentieel biologische processen mogen niet geoctreerd worden.

 

Int.

Maar het eindproduct mag dan opeens weer wel gepatenteerd worden.

 

Hoekstra

Want het staat niet in de wet, dat planten niet octreerbaar zijn. Er staat zelfs in de wet, er staat expliciet in de wet, dat biotechnologische uitvindingen kunnen planten omvatten. He, en dieren ook.

 

Int.

Snapt u dat ik dit eigenlijk heel ingewikkeld vind?

 

Hoekstra

Ja, ik begrijp dat. En ik vind het ook soms moeilijk om uit te leggen. Ik moet er ook diep over nadenken om dat goed uit te leggen.

 

Int.

Maar het is toch, het is niet alleen moeilijk om te begrijpen, het is zelfs een beetje gek. Want veredeling zelf is uitgesloten.

 

Hoekstra

Ja

 

Int.

Maar het eindproduct van dat proces mag je dan opeens wel weer patenteren.

 

Hoekstra

Ja.

 

Int.

Is dat niet een beetje een soort ja rare maas in de wet>

 

Hoekstra

Wellicht. Daar heb ik geen oordeel over.

 

Voiceover

En dus keurt het Europees Octrooibureau dit soort patenten op planteneigenschappen gewoon goed. Zo ook deze, van Monsanto.

 

Haring

Dit patent gaat over broccoli die je makkelijker kunt oogsten omdat ie net iets verder omhoog groeit dan een normale broccoli, dus de steel is net iets langer. Dus je hebt 2 plaatjes hier. Op eentje zie je dat de broccoli laag op de plant zit en dus moeilijk te oogsten is en de andere zie je dat ie hoog zit en makkelijk mechanisch geoogst kan worden.

 

Int.

Oh dan kan je ‘m zo ook makkelijk oogsten.

23.28

Voiceover

Een prachtige broccoli eigenschap, waar waarschijnlijk veel vraag naar zal zijn en waar je als zaadproducent dus veel geld mee kan verdienen. Maar is het een uitvinding van Monsanto? We gaan terug naar meneer Vosselman. Opmerkelijk genoeg laat hij ons vergelijkbare foto’s zien.

 

Vosselman

Dit is een foto die van de bovenkant genomen zie je dat niet zo heel goed, maar dit is, staat echt hoger boven het blad uit. Dat kun je dus ook makkelijker machinaal oogsten dan als je zo’n geval hebt. Dit is we ietsjes jonger maar dat zit echt helemaal in het blad, dat kun je nooit machinaal oogsten, je moet al die bladeren er toch nog afhalen.

 

Int.

Ja.

 

Vosselman

Dus voor industrie is dat gewoon een hele belangrijke eigenschap.

 

Int.

Waar komt deze foto nou vandaan?

 

Vosselman

Die komt van het lab. Want we hebben dus precies vergelijkbaar materiaal, dat hebben we dus, al drie vier jaar hebben we dat. Maar we worden gewoon nu overruled door dat octrooi.

 

Int.

U heeft exact eigenlijk diezelfde eigenschap als Monsanto.

 

Vosselman

Ja. En dat heb ik dus al vier jaar.

 

Voiceover

Vosselman stopt nu noodgedwongen met de veredeling van deze broccoli.  Na weken afhouden besluit Monsanto uiteindelijk toch een interview te geven. Een unicum, want cameraploegen waren hier eerder niet welkom. Uit Engeland is een woordvoerder, Mark Buckingham, ingevlogen.

 

Int.

Het viel niet mee om een interview met Monsanto te krijgen. Waarom?

24.50

[caption]

Buckingham

M. Buckingham, woordvoerder Monsanto

Ik wist niet genoeg over Zembla. En ik had de indruk dat uw format voor ons niet zo geschikt was.  We wilden een discussie voeren over wat we doen. Dat ligt vaak gecompliceerd.

 

Int.

Wij zijn niet de enigen die het moeilijk vonden om een interview te krijgen. Ik heb weinig interviews met Monsanto gevonden.

 

Buckingham

We willen de communicatie verbeteren. We beseffen dat we beter moeten uitleggen wat we aan het doen zijn.  We zoeken naar geschikte gelegenheden. Dus we zijn blij dat u er nu bent.  

 

Voiceover

Meneer Buckingham zegt graag te willen uitleggen waarom Monsanto zo’n voorstander is van patenten.

 

Buckingham

Het systeem heeft zich door de jaren heen ontwikkeld en wordt in alle bedrijfstakken toegepast. Niet alleen in de landbouw, maar ook in de electronica, auto-industrie, de bouw. Het wordt op grote schaal toegepast door wetenschappers en uitvinders, maar ook door grote bedrijven.

 

Int.

Is een iPhone voor u vergelijkbaar met een broccoli?

 

Buckingham

Nee. Een iPhone is uiteraard een heel technisch ingenieus apparaat vol patenten, van de fabrikant en van anderen die aan dat product meewerken. Broccoli is een voedingsmiddel dat cultureel belangrijk en anders is. Maar voedselproductie in de land- en tuinbouw is een branche die zich technisch steeds verder ontwikkelt.

 

[caption]

Voiceover

Commercial Monsanto

En daarom is Monsanto trots op deze nieuwe broccoli. In dit spotje laat Monsanto zien dat het nu heel makkelijk is geworden om dit gewas te oogsten. Welke boer wil dat nou niet?

 

Stem

‘Je kunt broccoli machinaal oogsten.’

 

Int.

Wat heeft Monsanto uitgevonden?

 

Buckingham

We zijn al ruim tien jaar bezig om de vorm van broccoli te veranderen zodat het er nog wel steeds hetzelfde uitziet, maar dan met een langere steel.

 

Voiceover

Maar is die lange stengel wel een uitvinding? We duiken met professor Haring in de patentaanvraag van Monsanto.

 

[caption]

Haring

M. Haring, hoogleraar plantenbiologie

De plant die ze beschrijven, die is gebaseerd op materiaal wat van Oregon State University komt, dus ergens uit de Verenigde Staten.

 

Int.

Dus dat hebben ze niet zelf gemaakt of zo die eigenschap, dat komt ergens van de universiteit.

 

Haring

Ja. Dit komt uit een programma in Amerika, een openbaar verenigingsprogramma en deze lijnen zijn voor iedereen toegankelijk.

 

Voiceover

Ook Vosselman is gaan veredelen met broccolizaad dat hij heeft gekregen van diezelfde universiteit.

 

Vosselman

We hebben broccolimateriaal van de Oregon University uit de Verenigde Staten. En de prof daar, Myers, die heeft ook wat materiaal aan Monsanto geleverd. Dus uit dezelfde pool.

 

Voiceover

We nemen contact op, met de Oregon State University. Met professor Myers. En hij is stellig over de claim van Monsanto.

27.46

Myers

Zij hebben de eigenschap niet uitgevonden.

 

Int.

Maar het is dus niet hun uitvinding.

 

Myers

Nee.

 

Int.

Maar die van u.

 

[Caption]

Myers

Prof.  J. Myers, Oregon State University

Als het al van iemand is, dan is het van ons. Maar het zat al in het zaad van broccoli. Dus eigenlijk is het van niemand.

 

Int.

Waarom niet?

 

Myers

Het is van iedereen.

 

Int.

We hebben ook met professor Jim Myers uit Oregon gesproken. Hij zegt: als het al iemands uitvinding is, dan is ie van mij. Weet u waarom hij dat zegt?

 

Buckingham

Geen idee. Maar dat is nou net het punt van het patentsysteem. Dat is er om dit soort dingen te voorkomen.

 

Int.

Waar heeft u dit materiaal vandaan?

 

Buckingham

Dat soort details heb ik niet.

 

Int.

Het komt van zijn universiteit.

 

Buckingham

Waarom is hij dan niet al tien jaar geleden gekomen met broccoli met een lange steel? Als het zo makkelijk is…

 

Int.

Hij werkt niet voor een commerciële organisatie. Hij is wetenschapper.

 

Buckingham

Als hij bezwaar heeft, moet hij dat aanhangig maken bij het octrooibureau. Dat is er speciaal voor dit soort zaken.

29.17

Voiceover

Professor Myers verfoeit de methode van Monsanto.

 

Myers

Uiteindelijk gaat het ons pijn doen. Want als kwekers geen materiaal meer kunnen kruisen is dat slecht voor de voortgang van de veredeling.

 

Int.

Dus Monsanto is op basis van het onderzoek in Oregon verdergegaan met veredelen en beweert vervolgens dat het Monsanto’s uitvinding is.

 

Buckingham

Ik ben niet van plan…

 

Int.

Dat klinkt toch raar?

 

Buckingham

Het patentsysteem is gebaseerd op het voortborduren op bestaand onderzoek.  

 

Int.

U krijgt gratis zaden, die gebruikt u en nu claimt u het.

 

Buckingham

Nee, zo zit het niet.

 

Int.

Of zie ik het verkeerd?

 

Buckingham

Ja.

 

Int.

Help me dan om het te begrijpen.

30.02

Buckingham

Graag. Om een patent te krijgen moet je laten zien wat je eigen inbreng is. Dat moet toegelicht worden in de patentaanvraag en op een hoorzitting worden daar allerlei vragen over gesteld.

 

Voiceover

Monsanto zegt: je kunt bij het octrooibureau toch bezwaar maken als je het niet eens bent met onze claims? Dat heet oppositie voeren. Binnen het patentrecht is dat zeer gebruikelijk. Concurrenten procederen continu tegen elkaars patenten. Maar is dat voor kleinere veredelaars ook mogelijk?

 

Int.

U kunt toch ook octrooi aan gaan vragen?

 

[caption]

Vosselman

B. Vosselman, directeur De Bolster

Maar dat kost zoveel geld. We hebben de kennis er niet voor. Je moet alles uitbesteden. En dat zijn octrooideskundigen, nou die weten wel een rekening te sturen hoor.

 

Int.

Dure jongens.

 

Vosselman

Ja echt dure jongens.

 

Int.

Dus u kunt dat gevecht niet aan, met Monsanto en Syngenta.

 

Vosselman

Nee. En dan zullen ze ook, dan kunnen ze oppositie gaan voeren tegen mij. Ja, uiteindelijk ben ik gewoon kansloos.

 

Voiceover

Bij genetisch gemodificeerde gewassen weet elke kweker en elke boer, als ik geen licentie koop bij marktleider Monsanto, mag ik het zaad niet gebruiken. Anders kom ik voor de rechter. In de Verenigde Staten heeft Monsanto de afgelopen jaren 147 rechtszaken gevoerd tegen patentbreuk.

 

Int.

Monsanto heeft rechtsaken aangespannen wegens patentschending. Staat dat de groentenzaadindustrie nu ook te wachten?

 

[caption]

Buckingham

M. Buckingham, woordvoerder Monsanto

Het aantal rechtszaken valt in het niet bij het aantal klanten.

 

Int.

Maar gaat het die kant op?

 

Buckingham

Niet per definitie.

 

Haring

Als ik hier naar kijk naar die paar patenten die hier liggen en de manier waarop ze met genetisch gemodificeerde gewassen omgaan, gaat het erom: zorg dat je zoveel mogelijk kan claimen. En dat betekent dat je zoveel mogelijk met een advocaat op iemand z’n nek kan zitten en druk kan zetten op je concurrent.

 

Int.

Je probeert die concurrent uit de markt te prijzen.

 

Haring

Uit de markt te drukken, niet alleen met goeie producten, want dat doen ze ook he. Dus daar alleen zouden ze het al mee redden, als ze zich daar op focussen. Maar ook nog eens een keer door die rechtsgang voortdurend als dreiging aan te voeren zodat bedrijven ook weten van nou ja,  dan blijf ik daar maar van weg. En zo kun je stukje bij beetje kun je landjepik doen en het overnemen. Het is net als Risk, je neemt langzamerhand de planeet over.

32.27

Buckingham

We willen helemaal geen rechtszaken. Anderen vast ook niet. Maar het patentsysteem biedt de mogelijkheid om een systeem te hebben waarbij innovatie mogelijk is  maar ook de bedenker wordt beschermd. Dus de mogelijkheid van een rechtsgang is onderdeel van het systeem. We maken er liever geen gebruik van, maar als iemand zich onze technologie onrechtmatig toe-eigent, zullen we onze rechten beschermen.  

 

Int.

Dus ze zijn gewaarschuwd.

 

Buckingham

Dit komt zelden voor.

 

[caption]

Voiceover

Commercial Monsanto

Het is een zeer principiële kwestie. Mogen bedrijven traditioneel veredelde groenten patenteren? Het Europees Octrooibureau buigt zich momenteel over deze vraag.  De Grote Kamer van Beroep, hun hoogste orgaan, komt dit voorjaar met een uitspraak. Een uitspraak die verstrekkende gevolgen zal hebben.

 

Int.

Een belangrijke uitspraak, waar gaat die over?

 

[caption]

Hoekstra

S. Hoekstra, Europees Octrooibureau

Die gaat over de vraag of je planten, of wij planten mogen octoreren die op traditionele wijze via veredeling verkregen zijn.

 

Voiceover

We horen dat het Europees Octrooibureau wacht met de toekenning van nieuwe plantenpatenten, totdat de Grote Kamer een beslissing heeft genomen. Het zou gaan om honderden aanvragen.

 

Int.

Wat kan het gevolg zijn, als nu zo meteen wordt besloten ja dat mag. Wat betekent dat?

 

Hoekstra

Dat betekent voor ons intern dat die hoeveelheid octrooien die bij ons in behandeling zijn en aangehouden zijn, dat we nu kunnen gaan beslissen die gaan geweigerd worden of die gaan verleend worden.

 

Voiceover

Het Europees Octrooibureau kan ons geen exacte cijfers geven over het aantal nieuwe groentepatenten. Daarom doen we zelf navraag bij de tien grootste groentenzaadbedrijven ter wereld.  Negen bedrijven reageren. Er blijken 19 patenten op gewone groenten toegekend. Op dit moment zijn 132 nieuwe patenten aangevraagd. Wat opvalt, is dat ook het grootste Nederlandse familiebedrijf, Rijk Zwaan, 25 patenten in aanvraag heeft. Monsanto is koploper met 60 aanvragen. Bijna de helft van het totaal.

34.38

Int.

Monsanto is het actiefst op het gebied van patentaanvragen. Want u hebt het grootste aantal patentaanvragen.

 

Buckingham

Dat zou best kunnen. We zijn ook een van de grootste bedrijven.

 

Voiceover

Ons kabinet wil dat de Europese wetgeving wordt aangepast. Om de voedselzekerheid te waarborgen moeten kwekers vrij toegang hebben tot biologisch materiaal, vindt staatssecretaris Dijksma.

 

[caption]

stem

Reactie: S. Dijksma, staatssecretaris EZ

“Ik wil verdergaande wijzigingen doorvoeren ten gunste van kwekers, maar daarvoor is in ieder geval wijziging van de Europese regelgeving nodig. Tijdens het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie volgend jaar zal ik initiatieven nemen om dit te bespoedigen.”

 

Voiceover

Het gaat waarschijnlijk nog wel even duren voordat er een politieke oplossing komt. Ondertussen probeert de sector zelf te voorkomen dat zaad door patenten helemaal niet meer beschikbaar is. Er is een platform opgericht waarbinnen onderhandeld kan worden over licenties. Eén bedrijf doet in ieder geval niet mee. Monsanto.

 

Int.

Vindt u niet dat u moet meedoen als grootste zadenproducent?

 

Buckingham

 Ik ben niet goed genoeg op de hoogte van de details.

 

Int.

Kent u de details van dit platform niet?

 

Buckingham

Ik niet. Ik ben de woordvoerder.

 

Int.

Maar Monsanto toch wel?

 

Buckingham

Natuurlijk. En er is besloten om op dit moment niet mee te doen, maar we sluiten deelname in de toekomst niet uit.  

36.20

 

[aftiteling]

 

Deze uitzending is ook onderdeel van NPO Journalistiek-dossiers: Milieu, Gezondheidszorg, Technologie.
Trefwoorden in deze uitzending: Monsanto, Patenten
Wereldwijd proberen grote zaadbedrijven de macht over onze groente te krijgen. Zo zegt Monsanto, een Amerikaanse multinational, dat ze een broccoli hebben uitgevonden die makkelijker te oogsten is.

Monsanto, producent van bestrijdingsmiddelen, genetisch gemodificeerde gewassen en ‘s werelds grootste zaadbedrijf wil de rechten van deze broccoli exclusief claimen, oftewel patenteren. Deze methode is omstreden, wetenschappers en politici maken zich zorgen. Wat betekent het voor onze voedselzekerheid als multinationals de baas worden over onze groente? Zembla onderzoekt de Monsanto methode.

Samenstelling & regie: Ton van der Ham
Research: Annette Schätzle

Historische uitspraken van het Europees Octrooibureau
Het Europees Octrooibureau heeft op 26 maart 2015 een belangrijke uitspraak gedaan. De Grote Kamer van Beroep, het hoogste orgaan van het EOB, heeft besloten dat planten die door klassieke veredeling tot stand zijn gekomen, gepatenteerd mogen worden. Deze uitspraak kan verstrekkende gevolgen hebben, omdat bedrijven als Monsanto steeds meer patenten op groente aanvragen. In deze ZEMBLA (link) is te zien wat het betekent wanneer bedrijven als Monsanto zeggenschap krijgen over onze groente.
Uitspraak 2 12 en 2 13

ZEMBLA onderzocht hoeveel Europese patenten op eigenschappen van groenten de tien grootste groentezaadbedrijven ter wereld hebben en hoeveel deze bedrijven momenteel in aanvraag hebben bij het Europees Octrooibureau. Negen bedrijven werken mee.

Bedrijf

Patent EOB

Aanvragen EOB

Aanvragen PCT

Monsanto

5

60

 

Groupe Limagrain

Geen medewerking

Geen medewerking

 

Syngenta

4

26

 

Bayer CropScience

2

9

4

Rijk Zwaan

3

25

13

Takii

0

0

 

Enza

3

7

 

Sakata

0

0

 

Bejo

2

5

1

East-West Seed

0

0

 

TOTAAL

19

132

18

EOB = Europees Octrooibureau

PCT = Internationaal patent systeem, waarbij de aanvragen in 148 landen over de hele wereld patent voor zijn uitvinding kan aanvragen. Deze patenten kunnen later ook omgezet worden in Europese patenten.

De volgende vragen stuurden we aan de bedrijven:

  1. Hoeveel toegewezen Europese patenten heeft uw bedrijf op het gebied van groenten die een natuurlijke eigenschap claimen of de methode om deze eigenschap te verkrijgen? 
  2. Hoeveel Europese patenten heeft uw bedrijf momenteel in aanvraag op het gebied van groenten die een natuurlijke eigenschap claimen of de methode om deze eigenschap te verkrijgen ?
  3. Hoeveel PCT patent heeft uw bedrijf momenteel in aanvraag op het gebied van groenten die een natuurlijke eigenschap claimen of de methode om deze eigenschap te verkrijgen?


Reactie Staatssecretaris Sharon Dijksma van Economische Zaken
1. Ik vind het zorgelijk te vinden dat de wereldvoedselvoorziening dreigt te worden geconcentreerd bij een paar multinationals. Ik vrees dat dit ten koste gaat van de mogelijkheden van plantenveredeling en de keuzevrijheid van kwekers, telers en consumenten. Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de voedselzekerheid.

2. Om dit probleem aan te pakken wil ik in Nederland een wet ingevoerd waarmee in het Nederlandse octrooirecht net als in het kwekersrecht al een beperkte veredelingsvrijstelling (kwekersvrijstelling) is bereikt. Ik wil verdergaande wijzigingen doorvoeren ten gunste van kwekers, maar daarvoor is in ieder geval wijziging van de Europese regelgeving nodig. Tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie volgend jaar zal ik initiatieven nemen om dit te bespoedigen.

Het Europees Parlement spreekt zich in deze resolutie uit tegen het patenteren van producten die voortkomen uit conventionele veredeling
verzoekt het EOB om ook conventioneel voortgebrachte producten en alle conventionele kweekmethoden, met inbegrip van "smart breeding" (gericht kweken) en fok- en kweekmateriaal dat voor conventionele voortbrenging wordt gebruikt, van octrooien uit te sluiten;” (uit: Octrooieren van werkwijzen van wezenlijk biologische aard)

Reactie Monsanto
Monsanto is koploper met het aanvragen van patent op eigenschappen van groenten. In hun communicatie verwijzen ze naar deze links om hun standpunt over deze patenten duidelijk te maken: http://ip52.org/
http://ip52.org/ip-basics/why-is-intellectual-property-important/

Reactie Syngenta
Standpunt Syngenta over octrooien op planteigenschappen

Rapport ‘European patents on plants and animals – is the patent industry taking control of our food?
This report illustrates how patents are on the verge of breaking through acceptable boundaries and putting our genetic resources at risk. Will our daily food soon be controlled by big corporations and the patent industry, or will our politicians make decisions to ensure that patents on plants and animals are prohibited?





Document van de zaadindustrie

In dit document van de groentezaadindustrie staat dat de sector zelf verwacht dat de verkoop van gepatenteerde groentes zal vervijfvoudigen. Het document is al bijlage opgenomen in een rapport van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties.

Twee patenten uitgelicht:

Paprika

- Europees Patent
- Infographic
- Rapport gepubliceerd door o.a. de Nederlandse NGO Bionext die zich verzet tegen het patent.

Broccoli
- Europees Patent
- Amerikaans artikel over de herkomst van de broccoli




Informatie over de groentezaadindustrie:


(Bron: Access to seeds, p 29)

Rapport: Veredelde zaken
De toekomst van de plantenveredeling in het licht van de ontwikkelingen in het octrooirecht en het kwekersrecht

Twee intellectueel eigendom (IE) systemen zijn van belang in de bescherming van planten in deze innovatieve sector: het kwekersrecht en het octrooirecht. Belangrijk voor de plantenveredeling zijn enkele uitzonderingen, zoals de kwekersvrijstelling (‘breeder’s exemption’), die het octrooirecht niet kent. Uit deze studie blijkt dat het octrooirecht samen met de technologische ontwikkelingen in de biologie bijdraagt aan de huidige concentratie in de plantenveredelingssector, en een bedreiging vormt voor de toekomstige innovatie.

Factsheet Sector over de economische waarde van zaden en jonge planten

Plantaardig uitgangsmateriaal. De Nederlandse sector plantaardig uitgangsmateriaal bestaat uit ongeveer 300 gespecialiseerde veredelings- en vermeerderingsbedrijven. De sector ontwikkelt nieuwe rassen en produceert en verhandelt zaden, bollen, knollen, stekken en jonge planten voor de landbouw, voedingstuinbouw en sierteelt. Er werken in Nederland zo’n 10.000 mensen in deze sector. De totale omzet wordt geschat op 2,2 miljard euro.


Wereldwijd protesteren burgers tegen Monsanto. In onze uitzending gebruiken we beelden van een ‘March against Monsanto’ in Nederland gemaakt door We Are Change Rotterdam. https://www.youtube.com/watch?v=RSNDm6Fndes&index=1&list=PL5mZw1GC47Z63Bw9SJK-TuUPStMcUCslB

J a v a S c r i p t staat waarschijnlijk uit!

Deze website maakt gebruik van J a v vS c r ip t, onder andere voor het afspelen van video’s. Het lijkt erop dat J a v aS cr i pt uit staat, waardoor de site niet optimaal werkt.

Lees hier hoe je J av a Sc r i p t aan kunt zetten.